Yeni bir işe başlayan çalışana söylenen “Önce deneme süresini tamamla, ardından sigortanı yaparız” ifadesinin yasal bir dayanağı bulunmuyor. İşçi ile işverenin birbirini tanımasına olanak sağlayan deneme dönemi, ücret ve sosyal güvenlik haklarını askıya almıyor.
Çalışanın işe uygunluğunun değerlendirilmesi, işverenin yükümlülüklerini erteleyebileceği anlamına gelmiyor. İşe başlayan kişinin sigortalılığı, deneme süresini başarıyla tamamlaması şartına bağlanamıyor.
Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 15’inci maddesine göre, tarafların iş sözleşmesine deneme kaydı koyması halinde bu süre en fazla iki ay olabiliyor. Toplu iş sözleşmesiyle sürenin dört aya kadar uzatılması mümkün.
Her yeni işe girişte kendiliğinden deneme süresi başlamıyor. Bu uygulamanın geçerli olması için tarafların iş sözleşmesinde deneme kaydı kararlaştırmış olması gerekiyor.
İşten ayrılınca ücret hakkı kaybolmuyor
Deneme süresi içinde işçi de işveren de bildirim süresini beklemeden ve bu kapsamdaki fesih nedeniyle tazminat ödemeden sözleşmeyi sona erdirebiliyor. Ancak sözleşmenin bitmesi, çalışılan günlerin karşılığını ortadan kaldırmıyor.
İşçi kısa süre çalıştıktan sonra ayrılsa veya işveren tarafından işten çıkarılsa bile çalıştığı günlerin ücretini almaya hak kazanıyor. Bu dönemde doğan diğer hakları da korunuyor. Dolayısıyla deneme süresi, ücretsiz çalışma dönemi olarak uygulanamıyor.
Sigorta için iki ay beklenemez
Deneme süresinde de çalışanın işe başladığı tarihten itibaren sigortalı olması gerekiyor. İşverenin çalışan hakkında vereceği karar, sosyal güvenlik yükümlülüğünün başlangıcını değiştirmiyor.
“İşi öğrenince sigortan başlayacak” ya da “Denemeyi geçersen girişini yapacağız” şeklindeki ifadeler, sigortasız çalıştırmayı hukuka uygun hale getirmiyor. Çalışanın bu koşulu kabul etmesi de işverenin yükümlülüğünü kaldırmıyor.
Deneme hakkı iki taraf için de geçerli
Bu dönem yalnızca işverenin çalışanı değerlendirmesine hizmet etmiyor. Çalışan da işyerinin koşullarını, görev tanımını ve kendisine verilen sözlerin yerine getirilip getirilmediğini görme fırsatı buluyor.
Taraflardan biri çalışma ilişkisini sürdürmek istemeyebiliyor. Ancak ilişkinin devam etmemesi, o güne kadar yapılan işin ücret ve sigorta bakımından yok sayılmasına imkân vermiyor.
Sigortasız çalıştırılan işçi nereye başvurabilir?
Sigorta bildirimi yapılmayan veya çalışması eksik bildirilen kişiler, ilgili Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne ya da Sosyal Güvenlik Merkezine başvurabiliyor.
Deneme süresinin sağladığı fesih kolaylığı ile çalışanın temel hakları birbirinden ayrı değerlendiriliyor. İşveren çalışanın işe uygunluğunu inceleyebiliyor; ücret ve sigorta yükümlülüğünü ise bu değerlendirmenin sonucuna bırakamıyor.
