Bazı kitaplar vardır; yalnızca bilgi vermez, insanın hafızasını sarsar. Bazı satırlar vardır; bir tarih anlatmaz, adeta yaşatır. Son günlerde büyük bir dikkatle okuduğum İmparatorluğun Batış Yılları, tam da böyle bir eser oldu. Kitabın yazarı Falih Rıfkı Atay, yaşadığı dönemi yalnızca gözlemleyen bir gazeteci değil; çöken bir imparatorluğun acısını iliklerine kadar hisseden bir neslin tanığıdır.
Kitabı okurken fark ettim ki bugün tarih üzerine konuşurken çoğu zaman haritaları, savaşları ve antlaşmaları ezberliyoruz; fakat o haritaların arkasındaki insanı, o yenilgilerin millet ruhunda açtığı yaraları yeterince anlamıyoruz.
Falih Rıfkı'nın satırlarında beni en çok etkileyen şey, Osmanlı Devleti'nin son dönemindeki ihtişam görüntüsünün ardında saklanan büyük çürümenin açık yüreklilikle anlatılmasıydı. Çocukluğunda sınırları üç kıtaya uzanan bir devleti gören insanların, birkaç yıl içerisinde o koskoca coğrafyanın nasıl avuçlarından kayıp gittiğine tanıklık etmeleri... İşte asıl trajedi buydu.
Daha da çarpıcısı, o dönem insanların kendilerini "Türk" olarak tanımlamaktan çekinmeleri... Devletin resmi kimliği içinde "Osmanlı" olmak öne çıkarılırken, Türk kelimesinin kimi çevrelerde küçümsenmesi bana göre yalnızca kültürel bir tercih değil, devletin milletle bağının zayıfladığının da göstergesiydi. Çünkü tarih bize şunu öğretir: Milletini ikinci plana atan hiçbir devlet uzun süre ayakta kalamaz.
Kitapta anlatılan kapitülasyonlar, yabancıların dokunulmazlığı, kendi ülkesinde ikinci sınıf muamele gören insanlar, aslında siyasi bağımsızlığın sadece savaş meydanlarında değil; hukukta, ekonomide ve günlük yaşamda da kaybedilebileceğini gösteriyor. Düşünün; kendi devletinizin polisi bazı binalara giremiyor, yabancı bir tüccar Osmanlı vatandaşından daha fazla hakka sahip olabiliyor. Bu tablo, yalnızca devletin değil, egemenliğin de yavaş yavaş elden çıkışıdır.
Falih Rıfkı'nın anlattığı "bozgun yılları", bana göre sadece toprak kayıplarının hikâyesi değildir. Asıl kayıp, insanların özgüvenini, devletine olan inancını ve geleceğe dair umutlarını kaybetmesidir. Balkan bozgunlarında yalnızca şehirler düşmedi; milyonlarca insan evsiz kaldı, aileler parçalandı, hafızalar yaralandı.
Fakat tam da burada tarihin en önemli gerçeği karşımıza çıkıyor.
Her büyük çöküş, içinde büyük bir yeniden doğuşun tohumlarını taşır.
Osmanlı Devleti'nin yıkılışı elbette milletimiz için büyük bir acıdır. Hiçbir vatan evladı, Selanik'in, Üsküp'ün, Manastır'ın, Bağdat'ın ya da Kudüs'ün kaybedilmesini sevinçle anlatamaz. Bunlar ortak hafızamızın sızlayan taraflarıdır. Ancak tarih, yalnızca yas tutmak için okunmaz; ders çıkarmak için okunur.
İşte bu yüzden Cumhuriyet'i anlamanın yolu, önce imparatorluğun neden çöktüğünü anlamaktan geçer.
Cumhuriyet, yalnızca yeni bir yönetim şekli değildir. Cumhuriyet; kapitülasyonların yerine tam bağımsızlığı, kulluğun yerine vatandaşlığı, ümmet anlayışının yanında milli kimlik bilincini, teslimiyetin yerine ise kendi kaderini tayin etme iradesini koymuştur. Türk milleti, ilk kez kendi devletinin gerçek sahibi olduğunu hissedebilmiştir.
Bugün Cumhuriyet'in kıymetini konuşurken onu gökten inmiş bir armağan gibi görmek de, Osmanlı'nın bütün mirasını yok saymak da aynı derecede eksik bir bakıştır. Çünkü Cumhuriyet, Osmanlı'nın enkazı üzerine kurulmuş bir intikam değil; o acı tecrübelerden çıkarılmış büyük bir tarih dersidir.
Falih Rıfkı Atay'ın kitabını kapattığımda zihnimde kalan en güçlü duygu şuydu:
Bir millet, geçmişindeki hataları unutursa aynı çıkmaz sokaklara yeniden girer. Ama geçmişinin acılarını doğru okursa geleceğini daha sağlam inşa eder.
Bugün bizlere düşen görev; ne körü körüne geçmişi yüceltmek ne de onu bütünüyle reddetmektir. Yapmamız gereken, tarihimize cesaretle bakmak, başarılarımız kadar yanlışlarımızı da görmek ve bu büyük mirası gelecek nesillere doğrulukla aktarmaktır.
Çünkü vatan sadece sınırlarla çizilen bir toprak parçası değildir.
Vatan; geçmişini bilen, tarihinden ders çıkaran, bağımsızlığına sahip çıkan ve Cumhuriyet'in hangi bedeller ödenerek kurulduğunu unutmayan milletlerin ortak vicdanıdır.
